Sportpsychologie dicht kloof tussen trainings- en wedstrijdniveau

Success vs failure Een voetballer die een penalty mist, een tennisser die in op het beslissende moment een dubbele fout maakt, of een golfer die een gemakkelijke putt compleet weet te missen. Het is als sporter ontzettend moeilijk te pieken op het juiste moment. Sportpsychologische begeleiding kan inzicht geven in de oorzaken daarvan.

"Het juiste doen op het juiste moment op de juiste manier. Dat is, in één zin samengevat, waar het om draait in topsport", stelt Rico Schuijers, sportpsycholoog, oud-voorzitter van de Vereniging voor Sportpsychologie in Nederland en lid van het High Performance Team van NOC*NSF. Menig (top)sporter heeft echter ervaren dat dit gemakkelijker gezegd is dan gedaan. Je kunt bij wijze van spreken een avondvullend tv-programma maken met momenten waarop het de sporter niet lukte op het juiste moment het juiste te doen.

Het komt er niet uit!

"Vaak bestaat er een verschil tussen het prestatieniveau tijdens de training en dat tijdens een wedstrijd", vertelt Schuijers. "In die zin dat de prestatie tijdens de wedstrijd achterblijft bij het niveau dat tijdens de training wordt behaald. ‘Het komt er tijdens de wedstrijd niet uit!', hoor je sporters vaak klagen. Het falen tijdens de wedstrijd kan dan geen fysieke kwestie zijn, dan zou het tijdens de training ook niet moeten lukken. Het is een mentale kwestie. De omstandigheden waaronder de prestatie geleverd moet worden beïnvloeden de prestatie op een negatieve manier. Mentale training helpt de sporter de kloof tussen deze prestatieniveaus te dichten."

Serieuze wetenschap

Sportpsychologie is waarschijnlijk al zo oud als de sport zelf, maar pas de afgelopen decennia is het een serieuze tak van wetenschap geworden. "Daarbij worden tal van aspecten onderzocht: het verband tussen spanning en prestatie, de rol van motivatie, faalangst, teamdynamiek, concentratie, omgaan met tegenslagen en blessures, om er eens een paar te noemen. Interessant is ook het fenomeen van het doorbreken van psychologische grenzen. Zo werd jarenlang gedacht dat je de mijl niet onder de vier minuten kon lopen." Inmiddels staat het record op 3:43.13!

Vrijwel alle sporten

Sportpsychologische begeleiding is inmiddels in veel takken van sport gemeengoed geworden. "Aanvankelijk waren vooral de ‘closed skills' sporten (zoals handboogschieten) geïnteresseerd in sportpsychologische begeleiding. Inmiddels staan vrijwel alle sporten ervoor open." Zelf begeleidde Schuijers in de aanloop naar de Olympische Spelen van Beijing diverse individuele sporters alsmede het dames waterpoloteam, dames hockeyteam, dames 8 roeien en heren lichte 4 roeien.

Wat is de hulpvraag?

"Sportpsychologische begeleiding is altijd maatwerk. Je inventariseert eerst wat de hulpvraag is bij de sporter en gaat vandaar uit aan de slag. Belangrijk daarbij is de sporter inzicht te geven in de manier waarop hij omgaat met zijn sport. Stelt hij bijvoorbeeld zijn doelen te hoog? Met een simpele oefening kan ik laten zien wat het gevolg daarvan is. Ik laat de sporter van een afstand muntjes in een bakje gooien. Als is zeg dat er 10 van de 10 in het bakje moeten komen, lukt dat zelden. Er komen er hooguit 6 in. Als ik zeg dat er 6 in het bakje moeten komen, mikt de sporter er meestal meer dan 6 in."

Niet laten afleiden

Een belangrijk aspect in de sportpsychologische begeleiding is de sporter te wapenen tegen omstandigheden die de concentratie kunnen verstoren. "Een sporter moet altijd bezig zijn met het hier en nu, met de komende drie seconden", doceert Schuijers. "De sporter moet klaar staan voor de eigen prestatie en zich daarbij niet laten afleiden door wat er rondom hem heen gebeurt. Een mooi voorbeeld daarvan is de begeleiding van het Olympische dames waterpoloteam. In de aanloop naar Beijing hebben we allerlei scenario's bedacht die negatief zouden kunnen uitwerken op de concentratie en gekeken hoe de sporters in zo'n situatie het best zouden kunnen reageren. Tot aan vertraging van de aanvang van een wedstrijd toe. Dat laatste leek ons overigens een erg onwaarschijnlijk scenario want Olympische Spelen zijn altijd zeer strak geregeld. Toch gebeurde juist dat bij de finalewedstrijd. Anders dan hun Amerikaanse tegenstanders lieten de Nederlandse vrouwen hierdoor hun concentratie niet verstoren."

100% fysiek en 100% mentaal

De coach van het gouden waterpoloteam, Robin van Galen, stelde later dat ‘het goud voor 25% het werk is van Rico'. Schuijers kijk anders tegen dat soort getallen aan. "In mijn visie is iedere topprestatie voor 100% fysiek èn voor 100% mentaal. Het is dus niet òf, òf, maar èn, èn. Beide aspecten zijn even belangrijk en aan beide aspecten moet je dus in de training voldoende aandacht besteden. En net zoals iedere sporter zijn eigen fysieke trainingsschema heeft dat optimaal voor hem werkt, zo heeft ook iedere sporter maatwerk nodig in de mentale begeleiding. De ene sporter is snel afgeleid door wat een tegenstander doet, een ander heeft moeite zich op te peppen om ook in een voorronde optimaal te presteren, weer een ander raakt gemakkelijk geïmponeerd door een tegenstander met hoog aanzien, enzovoort."

Doping

Sportpsychologische begeleiding kan ook een bijdrage leveren in de strijd tegen dopinggebruik. "Of een sporter doping zal gebruiken hangt af van drie factoren", stelt Schuijers. "Hij moet er de persoonlijkheid voor hebben, de doping moet beschikbaar zijn en er moet een gelegenheid zijn de doping - ongezien - te gebruiken. Met name over de eerste factor, de persoonlijkheid van de sporter, kan de sportpsychologie wat vertellen. Er bestaat een vragenlijst, TCI geheten, waarmee je persoonlijkheidskenmerken van iemand in kaart kunt brengen. Een van de onderdelen van deze lijst heet ‘coöperatie'.

Vals spelen

Coöperatie scoort onder andere de mate van behulpzaamheid, vergevingsgezindheid, empathie van een persoon. Onderzoek heeft uitgewezen dat mensen die laag scoren op dit onderdeel, meer geneigd zijn anderen te bedriegen, wraakzuchtiger zijn, manipulatiever zijn en eerder bereid zijn vals te spelen. Als sporter zullen deze mensen eerder geneigd zijn doping te gebruiken dan mensen die hoog scoren wat betreft coöperatie. Coaches en andere begeleiders van de sporter zouden hiermee rekening kunnen houden."

Minder verleidelijk

Naast het in kaart brengen van de persoonlijkheid van de sporter, kan sportpsychologie op andere manieren een steentje bijdragen aan de strijd tegen doping in de sport. "Zoals ik al vertelde, kunnen tal van psychologische processen ervoor zorgen dat op het moment suprême er niet uit komt wat er in zit. Faalangst, te hoge doelen, concentratieproblemen enz. Een sporter die dit vaak ervaart, kan hierdoor in de verleiding komen doping te gaan gebruiken. Een goede mentale begeleiding leidt ertoe dat de sporter ook tijdens de wedstrijden op zijn maximale niveau kan presteren. Daarmee kan de sportpsychologie indirect ook de verleiding naar doping aanzienlijk verminderen."