Mentale Vaardigheden: het verschil tussen winst en verlies

“Iedereen die een topprestatie levert, gebruikt uitzonderlijke mentale vaardigheden. Het is duidelijk dat winnaars mentaal iets anders doen dan verliezers.” Dat zegt een van Nederlands bekendste sportpsychologen, Rico Schuijers. Tal van sporters, onder wie waterpoloster Yasemin Smit en kogelstoter/discuswerper Rutger Smith, kwamen met zijn hulp dichterbij de top. “Mentale training kan je helpen om die laatste paar procenten beter te worden”, aldus Yasemin.  

100 procent

Steeds meer sporters weten de weg naar de sportpsycholoog te vinden, maar in vergelijking met de aandacht die zij besteden aan techniek, tactiek en conditie, is de aandacht voor mentale vaardigheden nog steeds vrij armzalig. "Sporters zeggen wel dat ze het belangrijk vinden", zegt Rico, "maar in verhouding besteden ze er heel weinig tijd aan." Dat is onterecht en spijtig, vinden ook Rutger en Yasemin. Rutger: "Fysiek én mentaal moet je honderd procent in orde zijn om tot een topprestatie te komen. Als je fysiek honderd procent bent en mentaal tachtig, lig je eruit op dit niveau."

Om de mentale vaardigheden onder de knie te krijgen moet je hard werken. Ze zijn zeker niet aangeboren. "Waar je mee geboren wordt", zegt Rico, "zijn doorzettingsvermogen en ambitie bijvoorbeeld. Maar hoe je met tegenslagen moet omgaan, spanningen moet reguleren en moet focussen... dát moet je leren." Een sportpsycholoog kan daarbij helpen.

Geen sofa

Geen wonder dus dat bijna iedereen die meedoet aan de Olympische Spelen mentale begeleiding heeft of heeft gehad, weet Rutger te vertellen. "Onder topsporters wordt daarover dan ook niet lacherig meer gedaan." Ook de Nederlandse waterpolowereld is overtuigd, vertelt Yasemin. "Vooral met de komst van Rico hebben we ondervonden dat mentale training de prestaties bevordert." De prestaties van Yasemins team in Beijing (goud) waren dan ook subliem, net als die van bijvoorbeeld de Nederlandse hockeydames (goud) en vele andere sporters die in de aanloop naar de Spelen door Rico zijn begeleid.

Toch is volgens Yasemin nog lang niet iedereen overstag: "Er zijn ook nog steeds veel mensen die denken dat je naar een mentale coach gaat als er wat mis is met je, dat je iets niet kan of dat je psychisch niet helemaal in orde bent." Aan ironie ontbreekt het deze critici meestal niet. Het roestige imago van de sportpsycholoog als bebaarde softie die zijn cliënten op de sofa legt, helpt deze ironie in stand te houden. "Ik weet niet hoe Freud dat voor elkaar heeft gekregen", zegt Rico, "maar dat idee van die sofa blijft hangen. Nou, ik heb helemaal geen sofa, maar gewoon een leren stoel. Dat mag je er dikgedrukt in zetten."

‘Het komt er niet uit'

Dat is wat Rico van nieuwe cliënten het meest hoort. Hun belangrijkste klacht is dat hun trainingsniveau hoger is dan hun wedstrijdniveau. "Ik denk dat er meer in mij zit", vertellen ze. "Ik wou dat ik ook op een wedstrijd eens op mijn best was."

Bij Rutger was dat niet anders. "Ik had op een gegeven ogenblik door dat ik te zenuwachtig werd op belangrijke momenten. Eigenlijk kan ik wel zeggen dat ik dáárdoor in Athene (OS 2004, red.) niet in de finale gekomen ben. Na de Spelen heb ik daarom de knoop doorgehakt." Rutgers vraag aan Rico was heel concreet: "Wat kan ik eraan doen om mezelf onder controle te houden op zo'n moment?"

Rico helpt sporters als Rutger "het juiste te doen op het juiste moment en op de juiste manier". Hij doet dat door ze vijf vaardigheden aan te leren. "Met deze vaardigheden kunnen ze anders reageren dan ze tot dan toe hebben gedaan." De vaardigheden hebben betrekking op ademhalings- en activeringstechnieken, het stellen van doelen, het gebruik van de fantasie (de verbeelding), het focussen en de manier van denken. Rutger: "Eerder was ik heel erg gefocust op mezelf en het eindresultaat. Ook tussen de worpen door, zat ik heel erg in mijn eigen wereld. Van Rico heb ik geleerd dat het wat ontspannener mag. Ik mag best naar de concurrentie kijken - dat deed ik eerder niet - en naar het publiek bijvoorbeeld. Dat is wel de belangrijkste vaardigheid die ik onder de knie heb gekregen."

Ieder teamlid is belangrijk

Binnen teams speelt behalve de genoemde vaardigheden nog een aantal andere zaken. "Rollen, rolduidelijkheid, rolacceptatie en de communicatie onderling", noemt Rico. "Je moet er bijvoorbeeld naartoe dat je je er niet aan stoort dat de een slordiger is dan de ander, maar dat je dat gewoon accepteert." Uiteindelijk verbetert dat de teamprestaties, meent ook Yasemin. "Het klinkt allemaal wel logisch, maar op het gebied van de samenhang van het team, het leren omgaan met elkaar en het accepteren van de onderlinge verschillen hebben we veel winst kunnen boeken. Een heel belangrijk punt was dat iedereen in de groep belangrijk was voor het groepsresultaat, van nummer één tot nummer dertien én de reserves!" Vlak na de Olympische Spelen waren Yasemin, Rico en waterpolobondscoach Robin van Galen te gast bij het tv-programma Holland Sport. Hier vertelden zij uitgebreid over het tot stand komen van hun prestatie. Deze aflevering kun je hier bekijken!

Wil jij ook mentaal sterker worden?

Bij een sportpsycholoog leer je in gemiddeld tien sessies van een uur alles wat je op mentaal gebied moet weten. Het kost tijd en geld, maar, zo zegt Rico, "als je veel geld en tijd besteedt aan trainingen en dergelijke en daar niet uitkomt wat je wilt, moet je ook in mentale vaardigheden investeren."
Rutger vond het de investering in ieder geval meer dan waard. "Het heeft meteen zijn vruchten afgeworpen. Het jaar daarna (na de mentale training, red.) won ik twee keer een medaille: op een EK indoor en een WK outdoor. Ik was eindelijk verlost van de zenuwen!" Achteraf zou hij wensen dat hij eerder naar Rico was gegaan. "Je hoeft niet eerst te falen om een sportpsycholoog in te schakelen."